Bystrość i czujność nadały mu nazwę, gdyż słowackie "czuwać" znaczy nasłuchiwać. Od dawna używany był jako pies pasterski przy szałasach na górskich halach i jako stróż dobytku i obejścia. Jest on bezgranicznie wierny i oddany, zawsze gotowy przeciwstawić się każdemu szkodnikowi, nie wyłączając niedźwiedzia i wilka. We wzorcu zgłoszonym do FCI mieści się obszerny rozdział o pochodzeniu czuwacza. Ponieważ problem ten stał się przedmiotem sporów kynologów i nie tylko kynologów trzech krajów, cytuję i tę część tego wzorca. Grupa ras obejmująca białe psy górskie wywodzi się od wilków arktycznego typu, których relikty zachowały się z czasów przedlodowcowych w okolicach górskich tak daleko, jak sięgały granice zlodowacenia. Są to północne stoki Kaukazu, Bałkanów, w szczególności gór Rodopów, Karpat i Alp, a także Pirenejów. W tych chłodniejszych i wilgotnych rejonach towarzyszy opisanemu typowi psa również reliktowa flora i fauna, której dalsze siedlisko odnalazł szwedzki uczony Wohlenberg jeszcze w Skandynawii. Podobne związki z północnymi zwierzętami domowymi można odnaleźć np. w rejonie Tatr i Karpat u koników huculskich, których najbliższym krewnym jest koń gudbransdalski - podobnie u czuwacza, którego północnym odpowiednikiem jest pomorski pies pasterski. Jako dobry stróż, obrońca i towarzysz oraz poganiacz stad zyskał czuwacz szerokie uznanie przy pasieniu bydła, owiec, indyków i innych zwierząt domowych, a także przy pilnowaniu gospodarstwa swego pana. Także goście przyjezdni, przychodzący do szałasów po sery i żętycę, znajdowali upodobanie w puszystych szczeniakach czuwaczów i często zabierali je na niziny, gdzie były one trzymane z powodu swej niezwykłej urody.